Online Darwinisme in de kinderschoenen
“Uit onderzoek blijkt dat ‘computer-mediated-communication’ niet zozeer deindividueert, maar wel depersonaliseert. Dat impliceert dat op Internet groepsnormen belangrijker worden dan individuele normen,” schrijft Ard Heuvelman in zijn boek Mediapsychologie dat hij samen met collega-docent Bob Fennis in 2005 uitbracht. Dr. Ard Heuvelman is mediapsycholoog en hoofddocent aan de Universiteit Twente. We praten met hem over normen, waarden en ontwikkelingen van online sociale netwerken.
Steeds meer mensen maken gebruik van online sociale netwerken. Een nieuwe vorm van intermenselijk contact, dat bij veel mensen de nodige vragen, maar ook zorgen oproept. Toch is de toenemende populariteit van het medium volgens Heuvelman niet zorgwekkend. De animo voor dergelijke netwerken is volgens hem een logische sociale ontwikkeling in het huidige digitale tijdperk. Hij snapt daarom ook goed waarom mensen hieraan meedoen. “Mensen willen deel uitmaken van groepen, ze willen ergens bijhoren. In online communities kun je op een vrij simpele manier met mensen communiceren over datgene dat jou bezighoudt en interesseert, zonder daar de deur voor uit te hoeven.” Hoewel het gemak toeneemt, verschillen de drijfveren voor deelname dus eigenlijk niet van “ouderwetse” sociale netwerken. Heuvelman ziet echter wel verschillen in de manier van communiceren. Volgens hem durven mensen zich online sneller, directer en persoonlijker te uiten. Hierdoor komen mensen in korte tijd veel van elkaar te weten. “En als het dan klikt, dan is dat alleen maar goed natuurlijk.”
Met de komst van online sociale netwerken, lijken mensen alles te willen delen. Van foto’s, filmpjes, dagelijkse bezigheden tot de meest persoonlijke zaken worden openbaar gepubliceerd. Hoewel deze ogenschijnlijke drang naar openbare communicatie vaak ter discussie staat, is het volgens Heuvelman niets bijzonders. Het werd nog niet gedaan omdat de vroegere media hier simpelweg geen mogelijkheden voor boden. Online sociale netwerken doen dit wel. Zij bieden een ideale combinatie van massamedia en persoonlijk contact. “Nu eindelijk is er een medium en een platform gekomen waarmee je op uitgebreide schaal, met heel veel mensen, zowel parallel als één op één kunt communiceren.”
Privacy
De opkomst van openbare communicatie doet vermoeden dat mensen geen waarde meer hechten aan privacy. Volgens Heuvelman is dat een logisch gevolg van de huidige maatschappij. Door bijvoorbeeld mobiele communicatie zijn mensen er aan gewend geraakt om in het openbaar te communiceren. “Kijk maar in de trein of op straat waar mensen door zo’n apparaatje de meest intieme dingen vertellen, waarbij andere mensen gewoon mee kunnen luisteren. Dat is eigenlijk gemeengoed geworden.”
Ook het toenemend aantal camera’s om ons heen, draagt er aan bij dat mensen steeds minder op hun privacy gesteld zijn. “Het feit dat wij op allerlei gebieden door camera’s kunnen worden bespied, zijn we steeds gewoner gaan vinden.”
Identiteit en gedrag
“Het zou misschien een gevaarlijke uitspraak zijn, maar de toegenomen hufterigheid in hoe mensen zich gedragen, kan mogelijk mede veroorzaakt zijn door de toegenomen mate van online communiceren.” Het feit dat er bij de meeste communities minder wetten zijn dan in het dagelijks leven, vergroot de bewegingsruimte op de online sociale netwerken. Omdat er een zekere vorm van anonimiteit heerst, denken mensen zich meer te kunnen permitteren. Het feit dat directe repercussies uitblijven geeft meer vrijheid, waardoor (ongewenst) gedrag niet meteen afgeremd wordt. “Groepsnormen zijn daar eigenlijk veel belangrijker en dat kunnen andere normen zijn dan die in het dagelijks leven worden gehanteerd.” Mensen kunnen zich daarom online nog wel eens anders voordoen. Heuvelman is niet bang dat mensen daardoor van zichzelf vervreemden. Als mensen een rol spelen, dan is die toch een onderdeel van henzelf. “De meeste mensen zijn geen eendimensionale persoonlijkheden.” Psychische klachten als depressiviteit zijn volgens Heuvelman incidentele gevallen. “Maar dat gaat dan meestal op voor mensen die in echte virtuele werelden verblijven. Zoals online games, of Second Life. Maar in communities, nee, dat denk ik niet.”
Invloed op gebruiker
Veel bedrijven zijn, gezien de populariteit van online sociale netwerken, op zoek naar een manier om dit medium te kunnen gebruiken. Hoewel veel mensen denken dat ze daar niet vatbaar voor zijn, kan er met media echter toch vrij veel invloed op mensen uitgeoefend worden. Zeker als dit op sociaal vlak plaatsvindt. Maar daar ligt volgens Heuvelman ook nog het grote gemis van het internet. Bij belangrijke zaken vinden mensen het namelijk vaak prettig om face to face met elkaar te kunnen praten en dat gebeurt online (nog) te weinig. Een visueel aspect zou volgens Heuvelman aan deze wens kunnen bijdragen, bijvoorbeeld door meer gebruik te maken van webcams. Het kunnen waarnemen van gelaatsuitdrukkingen en nonverbaal gedrag geeft mensen een persoonlijker, en dus betrouwbaarder gevoel. “Alles baseren op geschreven tekst, lijkt me niet goed. Mensen moeten ook in de online realiteit zichtbaar zijn.”
Toekomst
Volgens Heuvelman zal betrouwbaarheid steeds minder problemen geven in de online communicatie. Zaken die lange tijd voor weinig problemen zorgen verdwijnen vanzelf naar de achtergrond. “Het is een vorm van communiceren die zichzelf nog aan het ontwikkelen is. Laat het maar eens even zijn gang gaan. Laat het zichzelf maar ontwikkelen. Je zou het op kunnen vatten als een biologisch fenomeen. Dingen die goed zijn blijven bewaard. Een soort Darwinistisch principe. Ja, daar ben ik eigenlijk wel voor!”
